Beş soruda Mekke İttifakı

Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan'ı askeri bir ittifakta bir araya getiren Mekke Ortak Savunma Anlaşması TBMM'de onaylandı. Böylece üç ülke de anlaşmanın yürürlüğe girmesi için gerekli iç onay süreçlerini tamamlamış oldu. Tarafların iç onaya ilişkin belgelerini Stratejik Siyasi ve Savunma Komitesi'ne teslim etmesiyle birlikte anlaşma ve dolayısıyla ittifak da yürürlüğe girmiş olacak.Anlaşma, Türkiye'yi NATO dışında yeni bir askeri ittifaka taşıyor. Anlaşmayla üç ülkeden herhangi birine dışardan yapılacak saldırı tüm müttefiklere yapılmış saldırı olarak tanımlıyor ve bu durumda üyelerin birbirine askeri destek sağlaması öngörülüyor. Mekke İttifakı'nı ve Türkiye'de muhalefetin anlaşmaya itirazlarını beş soruda inceledik: Türkiye neden Mekke İttifakı'na katıldı?Türkiye, uzun süredir geliştirdiği "bölgesel sahiplenme" ilkesi kapsamında bölgesel sorunların bölge ülkelerinin girişimleriyle çözülmesi gerektiğini savunuyor.Sorunların bölge ülkelerince çözülemediği durumlarda dış güçlerin müdahale ettiğini, bunun da sorunu daha da büyüttüğünü kaydediyor.Anlaşmanın Meclis Dışişleri Komisyonu'ndaki görüşmeleri sırasında milletvekillerine bilgi veren Dışişleri Bakan Yardımcısı Levent Gümrükçü, "Bölgemizdeki sorunların daha da çetrefil bir hale geldiği günümüzde, anlaşmanın tarafı üç ülke bu sorunlara dışarıdan çözüm bulunmasını beklemek yerine kendileri sorumluluk üstlenerek iş birliği ve kolektif savunma anlayışına dayalı bir bölgesel güvenlik mimarisinin ilk adımını atmış ve bu yönde oluşturulacak kurumsal yapının hukuki zeminini ortaya koymuştur" ifadeleriyle Ankara'nın yaklaşımını özetledi.Türkiye'nin orta-uzun vadedeki hedefi, önce üç ülkeyle başlayan Mekke İttifakı'nın zaman içinde başka ülkelerin katılımıyla genişlemesi ve Orta Doğu'da yeni bir güvenlik mimarisinin oluşumunu sağlamak.Mekke İttifakı'nın yanı sıra Pakistan, Katar ve Endonezya ile Bedir İttifakı'nın da parçası olan Türkiye, bu adımlarla bölgesel güvenliğe ilişkin yeni mekanizmalarda kurucu liderlik pozisyonuna yükselmek istiyor.Katar, Somali ve Libya'nın ardından Suudi Arabistan'da da askeri üs kurmayı düşünen Türkiye, Orta Doğu'da oluşum aşamasındaki yeni güvenlik mimarisinin önde gelen aktörü olmayı da hedefliyor.Türkiye'nin bir diğer stratejik hedefinin de ABD'nin Orta Doğu'dan ileride tamamen çekilmesi olasılığına karşı başta Körfez ülkeleriyle işbirliği aracılığıyla bölgede güvenlik boşluğu bırakmamak olarak değerlendiriliyor.ABD ve İsrail'in 28 Şubat'ta İran'a karşı başlattıkları savaş, bunun önce Hürmüz Boğazı'na sonra da Husilerin saldırıları sonucu Kızıldeniz'e yansımaları, İsrail-Hamas çatışmasının Orta Doğu'nun geneline etkileri gibi son gelişmelerin Mekke İttifakı'nın oluşumuna dönük süreci hızlandırdığı kaydediliyor.Mekke İttifakı'nın önemli maddeleri neler?TBMM'de onaylayan anlaşma metni 16 maddeden oluşuyor.Anlaşmanın en temel amaçları birinci ve ikinci maddelerde tarif ediliyor. Birinci maddede, "Taraflardan herhangi birinin toprak bütünlüğünün, egemenliğinin ve uluslararası alanda tanınan sınırlarının tehdit edilmesi veya tehlikeye düşmesi durumunda, taraflar bu tehditler veya tehlikeleri bertaraf etmek maksadıyla gerekli tüm yöntemleri kullanırlar" ifadeleri yer alıyor.İkinci madde ise NATO'nun 5. Maddesi'ni anımsatan bir şekilde "Taraflardan herhangi birine yönelik dış kaynaklı bir silahlı saldırı, tüm taraflara yönelik bir saldırı olarak kabul edilir" deniyor.Anlaşmaya taraf ülkelerin savunma sanayi konusunda daha fazla işbirliği yapmaları, güvenlik ve diğer ilgili konularda düzenli istişarelerde bulunmaları, silahlı kuvvetlerinin birlikte çalışabilirliğini sağlamak üzere askeri tatbikatlar, konuşlanmalar gerçekleştirmeleri de anlaşmada yer alan unsurlar.Taraflar "terörizmle mücadele" konusunda da işbirliği yapma konusunda uzlaşı sağladılar.İttifakın işleyişi için Suudi Arabistan'da kalıcı bir sekretarya kurulması, başına Pakistanlı bir generalin atanması da üç ülke tarafından anlaşmada kayda geçirildi. Mekke İttifakı'nın temel karar alma mekanizması ise Stratejik Siyasi ve Savunma Komitesi olacak.Anlaşmaya başka ülkeler de katılabilecek. Mekke İttifakı'nın hangi ülkelere genişleyeceğine ilişkin kararlar üç kurucu ülke tarafından verilecek. Şimdiden bazı ülkelerin ittifaka katılım talebini dile getirdikleri kaydediliyor. Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan'ın, katılım konusunun ittifakın kurumsallaşma sürecini tamamlamasının ardından ele alınması konusunda aynı görüşte olduğu kaydediliyor.Metne göre, Mekke Ortak Savunma Anlaşması süresiz olarak yürürlükte kalacak ancak herhangi bir taraf anlaşmanın yürürlüğe giriş tarihinden itibaren 10 yıl geçmesinin ardından anlaşmadan çekilebilecek.Türkiye, Suudi Arabistan'a asker gönderecek mi?Türkiye, Pakistan ve Suudi Arabistan Mekke İttifakı'nın kuruluşunu 7 Ağustos'ta açıkladı.Bu açıklamadan günler sonra Yemen'de konuşlu Husilerin Suudi Arabistan'a dönük saldırılarının artması, özellikle kritik enerji ve sivil altyapısını vurması gözlerin Türkiye ve Pakistan'a dönmesine neden oldu.Bu kapsamda 5 Ekim'de toplanan Stratejik Siyasi ve Savunma Komitesi, "kolektif savunma taahhütlerinin fiilen hayata geçirilmesi için derhal harekete geçme; üzerinde mutabık kalınan askeri güç ve kabiliyetleri sağlama ve bunların Krallık'a hızlı intikalini temin etme" konusunda anlaşma sağladı.Ankara'dan yapılan açıklamalar, Suudi Arabistan'a olası bir desteğin tamamen savunma amaçlı olacağını, Husilere karşı herhangi bir şekilde askeri bir önlem ya da eylem gerçekleştirmenin planlanmadığını gösteriyor.Hükümetin Suudi Arabistan'a olası askeri destek için yine TBMM onayını alacağı kaydediliyor. Ankara'dan daha önce yapılan açıklamalar, Suudi Arabistan'a hava savunma desteğinin yanı sıra istihbarat, lojistik ve diğer teknik alanlarda destek verilmesinin planlandığına işaret ediyor.Türkiye'nin Suudi Arabistan'dan gelecek talepler ve yapılacak istişareler sonucunda Anayasa'nın 92. Maddesi'nde belirtilen düzenleme ve kurallar kapsamında harekete geçeceği kaydediliyor.Bu madde, savaş hali ilanı ile Türk Silahlı Kuvvetleri'nin (TSK) yabancı ülkelere gönderilmesi veya yabancı silahlı kuvvetlerin Türkiye'de bulunmasına izin verme yetkilerini düzenliyor. Maddeye göre savaş hali ilan etme, uluslararası hukukun meşru saydığı hallerde TSK'yı yabancı ülkelere gönderme veya yabancı kuvvetlerin Türkiye'de bulunmasına izin verme yetkisi TBMM'ye ait.Türkiye'de hükümet ve muhalefet Mekke İttifakı için ne diyor?Mekke İttifakı'nın kurulmasına olanak veren anlaşmaya, Adalet ve Kalkınma Partisi, Milliyetçi Hareket Partisi ve Cumhuriyet Halk Partisi "Evet" oyu verdi.Anlaşmaya karşı oy kullanan partiler ise Yeni Parti, İyi Parti, Yeniden Refah Partisi, DEM Parti ve Saadet Partisi oldu.Hükümet Mekke İttifakı'na gerekçe olarak bölgesel istikrar, kolektif caydırıcılık ve meşru müdafaa gereksinimlerini gösteriyor. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ve hükümet yetkilileri, ittifakı savunurken anlaşmayı "barış ve istikrarın tezahürü" olarak nitelendiriyor, anlaşmanın tamamen savunma odaklı olduğunun ve Birleşmiş Milletler Şartı'nın 51. maddesinde yer alan "meşru müdafaa hakkı" çerçevesinde şekillendiğinin altını çiziyor. Hükmet ayrıca, anlaşmanın herhangi bir ülkeyi doğrudan hedef almadığını, bölgedeki diğer kardeş ve dost ülkelerin katılımına da açık olduğunu vurguluyor. Anlaşmaya karşı çıkan muhalefet partilerinin TBMM Dışişleri Komisyonu ve Genel Kurul toplantıları sırasında gündeme getirdiği eleştiriler arasında ise şu unsurlar yer aldı: "Anlaşma onaylanmadan uygulandı" : Muhalefetin hükümete en önemli eleştirilerinden biri anlaşmanın "daha Meclis'ten onaylanmadan uygulanması" tezi oldu.Muhalefet, 7 Ağustos'ta imzalanan anlaşma kapsamında birçok toplantıların yapıldığı, Suudi Arabistan'a askeri destek kararının alındığını anımsattı ve bunun "anayasaya aykırı" olduğunu kayda geçirdiğini duyurdu.Güvenlik riski : Muhalefet sözcülerinin gündeme getirdiği en önemli sorulardan biri Türkiye'nin Mekke İttifakı'na katılarak hangi savunma ihtiyacını karşılayacağı sorusu oldu.Türkiye'nin bu ittifaka katılarak Pakistan ve Suudi Arabistan'ın karşı karşıya kalacağı çatışma ve krizlere dahil olma riskiyle karşı karşıya kaldığını kaydeden muhalefete göre, söz konusu anlaşma bölgesel istikrardan çok yeni askeri kamplaşmalara yol açacak.Muhalefet, bu anlaşmayla Türkiye'nin başka ülkelerin çatışmalarında siyasi, askeri ve ekonomik maliyet üstlenen bir konuma sürükleneceğini de savundu. NATO üyeliğinin verdiği ortak savunma ve caydırıcılık ile ortak güvenlik şemsiyesinin önemine dikkat çeken muhalefet sözcüleri, anlaşmayla Türkiye'nin nasıl bir güvenlik kazanımı sağlayacağı konusunda hükümetin yeterince inandırıcı olamadığını söyledi. Aynı sözcüler, Husilerin şimdiden Mekke İttifakı ülkelerini tehdit olarak gördüklerine ilişkin açıklamalar yapmaya başladığını, bunun Türkiye'nin Somali'deki askeri varlığına risk oluşturabileceğini kaydetti.Tehdit değerlendirmesi: Muhalefetin dikkat çektiği bir unsur da Türkiye, Pakistan ve Suudi Arabistan'ın farklı coğrafyalarda konuşlu olduğu ve farklı güvenlik sorunları ve değerlendirmeleri olduğu.Savunma ittifakı kuran ülkelerin belirli bir tehdide göre bu adımı attıklarını ancak Mekke İttifakı'nda tehdit tanımlaması yapılmadığı da muhalefet partileri tarafından dile getirildi."Terör tehdidi" : Muhalefetin sorguladığı unsurlar arasında Mekke İttifakı müttefiklerinin "terörle mücadele" konusunda da işbirliğinin nasıl gerçekleşeceği oldu.Üç ülkenin "terör" tanımlarının farklı olduğu ve buna göre "terör örgütlerini" listeleyip mücadele ettiklerini anımsatan muhalefet sözcüleri, bu konuda nasıl bir yol izleneceği konusunda bir şeffaflığın olmadığını kaydetti.Yemen'de çatışma : Muhalefetin gündeme en çok getirdiği unsurlardan biri de Suudi Arabistan'a sağlanması olası askeri desteğin niteliği ve yaratacağı riskler oldu.Bazı muhalefet sözcüleri, bu anlaşmanın tek amacının Yemen'de konuşlu ve İran destekli Husilerin bölgedeki varlığının sonlandırılması olduğunu, bunun da aslında ABD'nin Suudi Arabistan ve İsrail'in güvenliğinin sağlanmasına yönelik planının bir parçası olduğunu söyledi. Yeni Parti Genel Başkanı Özgür Özel, "Türkiye'nin savaşa taraf yapılmasına, Türk askerini Yemen çöllerine göndermeye Yeni Parti asla sessiz kalmaz, asla destek olmaz" dedi.İyi Parti Genel Başkanı Musavvat Dervişoğlu da "Mehmetçiğin Aramco'nun lejyoneri yapılmasına 'Hayır' diyoruz, Mekke Anlaşması'na 'Hayır' diyoruz" ifadelerini kullandı.NATO yükümlülükleri : Muhalefetin üzerinde özellikle durduğu bir başka unsur da Mekke İttifakı'na katılımın Türkiye'nin NATO öncelikleri ve yükümlülükleri ile çelişme olasılığı oldu.Muhalefet sözcüleri Türkiye'nin 1952'den bu yana üyesi olduğu NATO'da ikinci büyük orduya sahip bir müttefik olarak önemli yükümlülükleri bulunduğunu hatırlattı.Sözcüler ayrıca Mekke İttifakı üyelerini etkileyecek olası uluslararası krizlerin Ankara'nın NATO'daki pozisyonunu olumsuz etkileyebileceğini kaydetti.Mekke İttifakı'na katılım Türkiye'nin Batı ile ilişkilerini etkiler mi?Mekke İttifakı, Türkiye'nin son dönemde özellikle Orta Doğu ve Körfez ülkeleriyle geliştirdiği savunma ve güvenlik işbirliğinin somut bir göstergesi olması açısından da önemli.Hükümetten yapılan açıklamalar, NATO üyesi olan Türkiye'nin bu ülkelerle geliştirdiği ilişkilerin ve kurduğu ittifakların Batı ile ilişkiler açısından bir sorun yaratmayacağını, tam tersine yeni mekanizmalar kurması açısından olumlu bir adım olarak değerlendirildiğini gösteriyor.Türkiye'nin Mısır, Suudi Arabistan ve Pakistan ile kurduğu "Bölgesel Dörtlü" (R4) mekanizmasının "E3" olarak adlandırılan İngiltere, Fransa, Almanya ve İtalya ile 23 Ekim'de İstanbul'da gerçekleştirdiği bu formattaki ilk toplantı da Ankara tarafından bölgede artan öneminin bir göstergesi olarak kabul ediliyor.