Tükenmeyen sevgi sonsuz minnet

Aydın Hasan - Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu Mustafa Kemal Atatürk, 1938 yılının sohbaharında bir dizi nedenle Ankara’ya dönmeyi çok istedi. Ama buna sağlığı gerekçesiyle hekimleri izin vermedi. 10 Kasım 1938 sabahı İstanbul Dolmabahçe Sarayı’ndaki hasta yatağında birdenbire gözlerini açtı. O güzel mavi gözlerinin dünyaya son bakışı idi. Ve hemen gözlerini kapadı. Başını eski durumuna getirdi. O güzel gözler artık ebediyyen kapanmıştı. Saat sabah 09.05 idi. Atatürk’ün vefatı üzerine şu resmi ölüm raporu yayınlandı:

“Reisi Cumhur Atatürk’ün umumi hallerindeki vehamet dün gece saat 24.00’te neşir edilen tebliğden sonra her an artarak bugün 10 İkinciteşrin (Kasım) 1938 perşembe sabahı saat dokuzu beş geçe büyük şefimiz derin koma içinde terki hayat etmişlerdir.”

Vasiyette bulunmadı

Atatürk, defnedileceği yer konusunda vasiyette bulunmamıştı. Bir sohbet sırasında; “Elbet birgün öleceğim, beni Çankaya’ya gömer, hatıramı yaşatırsınız. Beni milletim nereye isterse oraya gömsün. Fakat benim hatıralarımın yaşayacağı yer Çankaya olacaktır” dediği aktarılır. Vefatının ardından İstanbul’dan muazzam bir törenle Ankara’ya getirildi. 10 Kasım 1953’te nakledileceği Anıtkabir’e defnedilene kadar naaşı Etnografya Müzesi’nde kaldı.

Yüzünü açtılar

Atatürk’ün naaşını Anıtkabir’e nakleden bölüğün komutanı olan ve tümgenerallik görevinden emekli olacak olan dönemin üsteğmeni Remzi Güven, Mehmetçik Vakfı Dergisi’ne verdiği söyleşide, defin anıyla ilgili şunları anlatmıştı:

“10 Kasım 1953 sabahı, onbeş yıldır devam eden tahnit çözülmüş olarak Atamız’ın naaşı tabuta konulacaktı. Atatürk’e 60 santimetre yüksekliğinde gül ağacından tabut yapıldı. Sabah erkenden Etnografya Müzesi’ne geldik. Atatürk’ün naaşının bulunduğu odaya girdim. Üzerinde Atatürk’ün naaşı ve yanında Atatürk’ün konulacağı gül ağacından tabut duruyordu. Atatürk’ün başında ve ayak ucunda birer kişi bekliyordu. Girdiğimde tam Atatürk’ün başını bağlıyorlardı. Çekine, çekine doktor olduklarını düşündüğüm sivil kıyafetli kişilerin yanına gittim. ‘Affedersiniz, acaba mümkün mü, yüzünü açabilir misiniz?’ dedim. Onlar da sağ olsunlar yüzünü açtılar, boynuna kadar olan kısmını gördüm. Hiç bozulma yoktu Dolmabahçe Sarayı’nda çekilen fotoğraflarda gördüğümüz gibiydi. Atatürk’ü tabuta koymak için bizzat ricada bulundum, kabul ettiler. Ölümünün üzerinden onbeş sene geçmişti, hafiflemiştir diye düşündüm. Fakat kaldırdığımda ağırdı, normal bir insan ağırlığında…

Top arabasına yerleştirdik

Tabuta konulduktan sonra kapağını örttük. Oniki asker geldi, tabutu kılavuza yerleştirdik. Daha sonra bayrağı tabutun üstüne serdik. Ardından tören için saygı duruşu yapıldı. Katafalkın sağında altı, solunda altı asker vardı. Tabutu omuzladılar. O anda bir korku sardı beni; ‘Ya askerin biri tökezler de tabut yere düşerse’ diye. Oysa iki buçuk ay prova yapmıştık. Böyle bir şey olursa korkunç olurdu. Sonradan o anın fotoğraflarına baktım. Kaskatı kesilmişim. Sonunda naaşı, top arabasına yerleştirdik ve benim görevim orada bitti.

Bayar ile Menderes yüzünü gördü

Daha sonra arka yollardan Anıtkabir’e gittik. Anıtkabir’de Ata’nın toprağa verileceği yerde bir tünel vardı. Atatürk’ün toprağa verildiğine dair mazbata geldi. Herkes tabutun başına toplandı. Son bir kere daha görebilmek için ben de atıldım. Bir elim Menderes’in omzuna gelmiş. ‘Affedin’ dedim. Tabi o heyecanla neler olduğunun kimse farkında değil. Yüzü tekrar açıldı. Cumhurbaşkanı Celal Bayar ve Başbakan Adnan Menderes gördü. Daha sonra tabutla toprağa verdik. Tüm Türkiye’de bulunan illerden getirilen topraklarla mezarı doldurduk. Hâlâ bugünmüş gibi hatırlıyorum.”

Fiziki varlığı bozulmamış

Ali Güler’in ‘Sarı Paşa - İnsan Atatürk’ kitabında yer verilen bilgiye göre; Türkiye’nin ilk kadın tıp profesörü ve ilk kadın patoloji uzmanı Prof. Kamile Şevki Mutlu, Atatürk’ün Anıtkabir’e naklinden önce tabutunun açılması anını şöyle anlattı:

“Yüksek Sanat Okulu grubundan gül ağacı tabutun kapağını açmalarını rica ediyorum. Ne çevik ve enerjik bir çalışma. Vidaların sökülmesi dakika sürmüyor. Gül ağacı tabut içinde her yanı lehimli galvaniz tabut görünüyor. Bunun kapağının yalnız üç kenarında lehimin sökülmesini istiyorum. Lehimi sökülmeyen kenarın da dışa çevrilerek kapağın açılmasıyla derin bir rahatlığa kavuşuyorum. Duyduğum rahatlığın nedeni naaş ile galvaniz tabut arasındaki boşlukları silme dolduran ince tahta tozunun ıpıslak oluşu ve koruyucu eriyikteki şimik maddelerin kokusunu almış olmam coşkum artıyor. Demek Ata’nın fizik varlığını hiç bozulmamış olarak yaşamının sona erdiği anda nasılsa öylece görebileceğim. Oysa kulaklarımıza ne söylentiler gelmişti. Konservasion iyi yapılmamış. Çürüyüp bozulma sonucu meydana gelen fazlarla tabut patlamış, nöbetçi er kokusundan bayılmış ve daha neler...

Heykel gibi duran yüzü

Şimdi ise şu ıslak tahta tozu ve şimik maddelerin özel kokuları bana her işin yolunda yapılmış olduğunu kesin olarak haber veriyordu. Tahta tozu tabutun ayak yönüne doğru toplandı. Naaş kahverengi muşamba ile sarılı olarak göründü. Yüzünü örten ıslak pamuk kitlesi kaldırılınca Ata’nın heykel gibi duran yüzü ile karşılaştım. Ata ve eseri bir an birbirimize bakıştık sanki... Ata sanki yıllarca önce Dolmabahçe Sarayı’ndaki hasta yatağında uyuyor... Ağzımdan hemen şu sözler döküldü: Bu konservasyonu Gülhane Askeri Tıp Akademisi’nin eski hocalarından Profesör Lütfi Aksu yapmıştı, kendisi de iki yıl önce öldü, nur içinde yatsın...

Kimse nefes almıyor sandım

Evet, ideal bir konservasyondu bu. Sayın hoca konservasyon eriğinden iki şişe doldurup ağızlarını lehimlemiş, üzerine yapıştırdığı etiketlerine eriğin kimyasal yapısını yazmayı bile unutmamış ve şişeleri Ata’nın koltuklarına yerleştirmişti. Başımı iki yana çevirdiğim zaman kimse nefes bile almıyor sandım. Aşağıda duran komite üyelerine (Yüzünü görmek ister misiniz?) dedim. Ansızın bir fısıltıyla karışan geri çekilir gibi bir hareket ve sonra yine derin sessizlik. Saygı duruşundaki subaylara varıncaya değin herkesin bir bir katafalka çıktığını, hele Meclis Başkanı Abdulhalik Renda’nın Ata’nın yüzü ile karşılaşır karşılaşmaz tabutun yanına yığıldığını unutmam... O sırada Doçent Cahit Özden elimi öpüyor ve coşkuyla (Hocam sağolun bana bu günü yaşattınız) diyor. Komite üyelerine naaşın tahta tabuta hemen o gün konulmasının sakıncalarını ve bu işin Anıtkabir’e götürme törenin yapılacağı ertesi sabahın erken saatlerine bırakılmasının bilimsel zorunluluğunu açıklıyorum. Numune Hastanesi’ne gönderdiğim Doktor Şerif Yazgan’a bir miktar fiksatör hazırlatıp galvaniz tabut içine ekliyoruz. Kapak yeniden lehimleniyor, üzerine tabut kapağını da koydurtuyorum ve oradan ayrılıyoruz.”

Yarışmaya 49 eser katıldı

Kurulan özel komisyon; anıtmezar yeri için Rasattepe’yi seçti. Anıtkabir için 1941’de açılan yarışmaya, Türkiye, Almanya, İtalya, Avusturya, İsviçre, Fransa ve Çekoslovakya’dan toplam 49 proje katıldı. Jüri, Anıtkabir proje yarışmasına gönderilen 49 eserden 3 tanesini ödüle değer buldu. Bunlar Tannenberg Anıtını yapan Alman Prof. Johannes Kruger’in, İtalyan Prof. Arnaldo Foschini’nin ve İstanbul Mimarlık Fakültesi Profesörü Emin Onat ile Doçent Orhan Arda’nın eserleriydi. Dönemin Hükümeti, Prof. Emin Onat ile Doç. Orhan Arda’nın eserininin yaşama geçirilmesine karar verdi. 9 Ekim 1944’te başlayan Anıtkabir’in inşaatı, 9 yıllık bir süre içinde 4 aşamalı olarak yapıldı.