Quebec'te Katoliklikten türeyen küfürler, kültürel direnişin simgesi olarak görülüyor

Kanada'nın Quebec şehrindeki bir caz bar olan Bar Sainte-Angèle'de her perşembe gecesi canlı ve hareketli "açık mikrofon" etkinlikleri düzenleniyor. Bu etkinlikte deneyimli müzisyenler, konservatuvar öğrencileriyle bir araya geliyor, doğaçlama müzik yapıyorlar. Ancak geçenlerde bir akşam, kalabalığı yararak bara doğru ilerlerken, bir müşterinin yöreye özgü başka bir sanatı aynı ustalık ve tutkuyla icra ettiğine kulak misafiri oldum."Sacrement d'ostie de tabarnak" dedi.Bunları söylerken kaşları, barın kalın ahşap kirişlerle kaplı tavanına doğru yükseliyordu.Bu sözler kelimesi kelimesine çevrildiğinde "kutsal ekmek dolabındaki komünyon ekmeğinin kutsal ayini" gibi bir anlama geliyor.Ancak asıl anlamının kiliseyle uzaktan yakından ilgisi yok.Uyarı: Bu yazıda bazı okurların rahatsız edici bulabileceği küfürlü ifadeler yer almaktadır. Quebec Fransızcası konuşanlar, kendilerine özgü, Katolikliğe ait terimlerden türetilen, dine hakaret niteliğindeki küfürleriyle tanınıyor.Bunlara "sacres", yani "kutsal" küfürler deniyor. En bilinenleri arasında ilk bakışta masum görünen tabarnak ("kutsal ekmek dolabı"), calisse ("ayin kadehi") ve Criss ("İsa") bulunuyor.Ancak öfkeyle söylendiklerinde, İngilizcedeki ağır küfürler kadar incitici olabiliyorlar."Tabarnak!" diye bağırmak, İngilizcede "f***" demek kadar kaba. "Calisse!" ise daha çok "lanet olsun" anlamına yakın. Üstelik bu sözcüklerle de sınırlı değiller.Yerel halkbilimci Jean-Pierre Pichette, 1980'de yayımlanan Le Guide Raisonné des Jurons (Küfürler Üzerine Sistematik Bir Rehber) adlı kitabını hazırlarken Quebec'e özgü yaklaşık 1800 "sacre" kaydetmişti.Bazı dilbilimciler bugün bu sayının 2000'e yaklaştığını düşünüyor. Bu sözcük dağarcığı öylesine çeşitli, geniş ve renkli ki bir uzman, eyaletteki küfür zenginliğini biyolojik çeşitliliğin olağanüstü yoğun olduğu bir bölgeye benzetiyor.

Quebec kentindeki Cégep Garneau'da ders veren ve Le Sacre du Québec (Quebec'in Küfürleri) kitabının yazarı olan Jean-François Joubert, "Burası küfürlerin Amazon yağmur ormanı gibi" diyor.Joubert'le Quebec kentinin işçi sınıfı mahallesi Limoilou'da, yerel üretim biralar içmek için buluştuğumuzda, omzumun üzerinden yakınımızda oturan bir müşteriyi işaret etti."Duydun mu?" diye fısıldadı.Duymamıştım."Harika bir küfür dizisiydi" dedi, ömrünü bu işe vermiş bir meraklının gülümsemesiyle.

Bu küfürlerin bazıları, İncil'e ya da ayinlere ilişkin pek bilinmeyen ayrıntılara dayanıyor.Örneğin "simonaque", din üzerinden maddi çıkar sağlamaya gönderme yapıyor ve "tabarnak" ya da "calisse" sözcüklerinden biraz daha hafif bir küfür sayılıyor. "Ciboire" ise komünyon ekmeğinin saklandığı kutsal kabın adı ve o da orta ağırlıkta bir küfür.Ancak bütün sacre ifadeleri bu kadar zor anlaşılır değil. "Sainte vierge déculottée" ve "sainte vierge en bicycle", Meryem Ana'yı sırasıyla arkası açık ya da bisiklet üzerinde tasvir ediyor.Joubert'e en sevdiği küfürleri sorduğumda ise iş ortamında kesinlikle söylenemeyecek şu ifadeyi verdi: "Ostie consacrée au cul de cochon". Türkçesiyle, "domuzun kıçındaki kutsanmış komünyon ekmeği".Quebec'i ziyaret edenlerin caz barlarında, buz hokeyi maçlarında ve sokak köşelerinde bol bol sacre duyması muhtemel.Quebec kenti ve Montreal'deki hediyelik eşya dükkanlarında, üzerinde "Umurumda değil" demenin kaba bir yolu olan "Je m'en calisse" gibi ifadeler yazılı tişörtler satılıyor.Trois-Rivières kentindeki Musée POP'ta ise Quebec'in popüler kültürünü ele alan bir serginin duvarlarında küfürler yer alıyor.Küratörlerin bu tercihi, sacre ifadelerinin, insanın çekiçle başparmağına vurduğunda ağzından kaçan sıradan küfürlerden daha fazlası olduğuna işaret ediyor.Müzenin genel müdürü Michelle Bélanger, "Hayatımızın o kadar içindeler ki" diyor. "Sacre'lar tarihimizin, kültürümüzün ve kimliğimizin çok önemli bir parçası."Dahası, bu ifadeleri anlamak, Quebec'in çoğu ziyaretçinin bütünüyle gözden kaçırdığı bir yönüne ışık tutuyor: Küfürlerle dile gelen kültürel direniş mirasına.İnsanı hapse attırabilen sözcüklerSacre ifadelerinin kökenini kesin olarak belirlemek zor.Çünkü nispeten yakın bir zamana kadar en çok küfredenler bile bunları yazıya dökmüyordu.Fransızların 16. yüzyılda kurduğu Yeni Fransa topraklarında dine hakaret etmek yasaktı.İlk dönemlerde bu suç ciddiye alınıyordu. Pichette'in aktardığına göre, ilk ihlalde ağır bir para cezası veriliyor, üçüncü ihlalde ise kişi bir ay hapse atılabiliyordu.

Ancak bu durum, Fransızca konuşan ilk yerleşimcilerin kendilerini tuttuğu anlamına gelmiyor.Joubert, sacre ifadelerinin izini, Fransa'nın Rouen ve La Rochelle gibi şehirlerinden gelen göçmenlere kadar sürüyor. Bu kentler tarihsel olarak Protestanlığın güçlü olduğu, ancak halkın zorla Katolikliğe geçirildiği yerlerdi."Kağıt üzerinde Katolik olsalar da çatışmaların ve din kavgalarının yaşandığı bölgelerden geliyorlardı" diyor.Joubert, Yeni Fransa'da dini tarikatların hayatın önemli bir parçası olduğuna dikkat çekiyor ve ilk yerleşimcilerin onların varlığından rahatsızlık duymuş olması gerektiğini düşünüyor.Dine hakaret etmek, Kilise'nin gücünü sarsmanın bir yoluydu."Sözcüklere bakarsanız, klasikleşmiş ostie, calisse ve tabarnak gibi ifadelerin çoğunlukla ayinle ilgili olduğunu görürsünüz" diyor Joubert. "Ayinin gizemini ya da büyüsünü bir ölçüde ortadan kaldırıyorlardı."Küfürlü bir direniş biçimiBütün tarihçiler, Joubert'in bu köken açıklamasına katılmıyor. Ancak 19. yüzyılda yaşanan bir dizi olayın, Quebec'teki küfretme eğilimini çok daha güçlü hale getirdiği konusunda geniş bir uzlaşı var.İngiliz güçleri, 1837 ve 1838'de çoğunluğu laik olan, Fransızca konuşan milliyetçilerin başlattığı iki silahlı ayaklanmayı bastırdı. Bu isyanların ardından Katolik Kilisesi devreye girdi; eğitimden sağlığa kadar pek çok alanın yönetimini katı bir muhafazakarlıkla üstlendi.Université du Québec à Trois-Rivières'te emekli profesör olan Quebecli tarihçi René Hardy, "1840'lardan itibaren Katoliklik, kamusal hayatın neredeyse her alanında varlığını hissettirmeye başladı" diyor.Bu değişime karşı gelişen direniş, küfür kullanımında büyük bir artışı da beraberinde getirdi. Hardy, bu artışı bizzat Kilise'nin yazılı kayıtları üzerinden incelemiş."Piskoposlar kurulu 1886'da toplandığında, sacre kullanmanın Fransız kökenli bütün Kanadalıların başlıca günahı haline geldiği konusunda hemfikir oldular."

Ardından 1960'larda pek çok Quebecli, Sessiz Devrim olarak bilinen toplumsal dönüşüm sırasında Kilise'nin baskıcı varlığını reddetti.Eyalet hızla laikleşti. Aynı dönemde sacre ifadeleri, Quebec'te Fransızca konuşanların birbirleriyle bağ kurmasının da bir yoluna dönüştü.Quebec Fransızcası üzerine çalışan Binghamton Üniversitesi dilbilim doçenti Yulia Bosworth'a göre bu ifadeler hem çoğunluğu İngilizce konuşan Kanada'da hem de daha geniş Fransızca konuşulan dünyada kendisini dışlanmış hissedebilen bir dilin ve kültürün yeniden sahiplenilmesini sağladı.Bosworth, "Dini anlamları kayboldu, ancak bu sözcükler 1960'larda karşı kültüre ait bir anlam kazandı ve bu anlam bugün de varlığını sürdürüyor" diyor."Günümüzde sacre ifadeleri muhtemelen Quebec'in dilsel kimliğinin en simgesel ve en kolay tanınan unsuru."'Biraz Ikea ürünlerini monte etmeye benziyor'Bosworth gibi dilbilimciler açısından, Quebec'e özgü sacre ifadelerinin dini kökenli olması sıra dışı değil.Sonuçta dünyadaki küfürlerin çoğu üç ana kategoriye ayrılıyor: Cinsellikle ilgili terimler, bedensel boşaltımlarla ilgili sözcükler ve dini ifadeler. Ancak bu "kutsal" küfürlerin sayısının çokluğu dikkat çekiyor.Bosworth, küfür çeşitliliği açısından, "Dünyada yaklaşık 7 bin dil var. Quebec Fransızcasını ilk 25'e, belki de ilk 10'a koyardım" diyor. Bu sözcükler aynı zamanda alışılmadık ölçüde farklı kullanımlara uyum sağlayabiliyor ve yeni ifadeler üretmeye elverişli.

Pek çok sacre; isim, sıfat, fiil ve zarf olarak kullanılabiliyor. Bu esneklik, iki dilde çekilen Kanada yapımı aksiyon komedisi Bon Cop, Bad Cop'taki ünlü bir küfür sahnesinde de görülüyor.Bosworth, "İngilizcede de 'f***' ve başka sözcüklerle bu tür bir yaratıcılık mümkün. Ancak Quebec Fransızcasının bunu taşıdığı düzey gerçekten dikkat çekici" diyor.

Sacre ifadeleri birbirine eklenerek birleşik küfürler de oluşturabiliyor. Montreal'de yaşayan oyuncu ve YouTuber Nir Guzinski, bunu Ikea mobilyalarını monte etmeye benzetiyor.Guzinski nasıl işlediğini göstermek için şu küfür dizisini örnek veriyor: "Esti de calisse de tabarnak de maudit de Criss."Kelimesi kelimesine çevrildiğinde, "İsa'nın lanetlisinin kutsal ekmek dolabındaki ayin kadehinin komünyon ekmeği" gibi bir anlama geliyor. İnternetteki bir Quebec küfrü üreticisi ise paragraflarca uzayan küfürler oluşturuyor; adeta günümüzün dine küfretme meraklıları için bir ustalık dersi sunuyor.Yeni başlayanlar için Quebec'te küfretme rehberiBöylesine renkli bir sözcük dağarcığı varken, Quebec'i ziyaret eden ya da orada yaşayan pek çok Fransızca öğrencisinin sacre ifadelerini denemeye hevesli olması şaşırtıcı değil.Montreal'de yaşayan dil öğretmeni Frédéric Patenaude, "Fransız Kanadalıların kültürüyle ilgileniyorsanız, bunlarla her yerde karşılaşırsınız" diyor.Quebec French Podcast'i hazırlayan ve Quebec French for Beginners (Yeni Başlayanlar İçin Quebec Fransızcası) kitabının yazarı olan Patenaude, derslerinde bu küfürleri öğretiyor. Ancak kullanırken dikkatli olunmasını tavsiye ediyor."Bu, ince bir mesele. İkinci bir dil öğrenirken küfürler her zaman zorlayıcıdır. Çünkü mesele, içinde bulunduğunuz durum ve ortamın ne kadar resmi olduğudur" diyor.Sacre ifadelerinin "sevimli" olduğu düşüncesinin yaygın bir yanılgı olduğunu da ekliyor."Evet, bunları her yerde kullanabilirsiniz, ama bizim kulağımıza küfür olarak geliyorlar" diyor.

İlk kez deneyecek olanlara, temel sacre sözcükleri değiştirilerek oluşturulan daha hafif biçimlerle başlamalarını öneriyor. Bu, İngilizce konuşanların daha ağır küfürler yerine "darn" ya da "fudge" gibi yumuşatılmış ifadeler kullanmasına benziyor.Patenaude, "tabarnak" yerine "tabarnouche", "tabarouette" ya da "tabarslack" denmesini tavsiye ediyor. Bu sözcükler, karşıdakini gücendirme riskini azaltırken aynı duyguyu aktarıyor.Joubert de buna katılıyor: "Turistseniz ve herkese 'tabarnak' demeye başlarsanız, bundan iyi bir sonuç alamazsınız."Yine de Quebec'e yeni gelenlerin ve ziyaretçilerin hafif dozda da olsa bu dini küfürleri denemesi fikrine sıcak bakıyor. Nesiller boyu Quebeclilerin yaptığı gibi, onların da küfür aracılığıyla başkalarıyla bağ kurmanın bir yolunu bulabileceğini düşünüyor."Doğru kişiye denk gelirseniz, bu gerçekten de ortama katılmanın harika bir yolu" diyor. "Kültüre adım atmak için çok iyi bir kapı."Orijinali İngilizce olan bu makalenin çevirisinde yapay zekadan yararlandık. Yayınlanmadan önce çeviriyi bir BBC gazetecisi kontrol etti. .