UNESCO'nun acil koruma listesindeki zeytincilik için Duran'dan koruma çağrısı geldi

Biruni Üniversitesi Uygulamalı Bilimler Fakültesi Gastronomi ve Mutfak Sanatları Bölümü Dr. Öğr. Üyesi Gülsün Duran, UNESCO tarafından acil koruma gerektiren somut olmayan kültürel miras kapsamına alınan geleneksel zeytincilik uygulamalarının gelecek kuşaklara aktarılmasının önemini vurgulayarak, "Zeytin ağacını korumak, yalnızca bir tarım ürününü değil, Anadolu'nun binlerce yıllık kültürel hafızasını da korumaktır" dedi.

Türkiye'nin geleneksel zeytin yetiştiriciliğine ilişkin bilgi, yöntem ve uygulamaları, 2023 yılında UNESCO'nun Acil Koruma Gerektiren Somut Olmayan Kültürel Miras Listesi'ne alındı. Konuya ilişkin değerlendirmelerde bulunan Biruni Üniversitesi Uygulamalı Bilimler Fakültesi Gastronomi ve Mutfak Sanatları Bölümü Dr. Öğr. Üyesi Gülsün Duran, değişen tarımsal üretim şartlarını ve geleneksel yöntemlerin giderek daha az uygulanmasının, bu köklü mirasın sürdürülebilirliğini tehdit ettiğini belirtti.

"Zeytincilik yalnızca tarımsal bir faaliyet değil"

Zeytinin Anadolu'da binlerce yıldır toplumsal yaşamın ve üretim kültürünün önemli bir parçası olduğunu belirten Dr. Öğr. Üyesi Duran, özellikle Ege, Akdeniz ve Marmara bölgelerinde zeytin etrafında şekillenen geleneklerin günümüze kadar ulaştığını ifade etti.

Duran, "Zeytin yetiştiriciliğini yalnızca tarımsal bir faaliyet ya da ekonomik üretim alanı olarak değerlendirmemek gerekiyor. Zeytin ağacının bakımından budanmasına, hasat zamanının belirlenmesinden ürünün işlenmesine kadar uzanan süreç, kuşaklar boyunca aktarılan önemli bir bilgi birikimini barındırıyor. Aynı zamanda aileleri, üreticileri ve yerel toplulukları bir araya getiren bu gelenekler, Anadolu'nun toplumsal dayanışma kültürünün de önemli bir parçasını oluşturuyor" diye konuştu.

"Geleneksel hasat yöntemleri unutulma tehlikesiyle karşı karşıya"

Türkiye'de zeytin hasadının bölgelere göre farklı geleneksel uygulamalarla gerçekleştirildiğini anlatan Duran, elle toplama, sırık ve örtü kullanımı gibi yöntemlerin geçmişten bugüne taşınan üretim kültürünün örnekleri olduğunu söyledi.

Hasat dönemlerinin yalnızca ürün toplama sürecinden ibaret olmadığını vurgulayan Duran, "Geleneksel zeytin hasadı, ailelerin ve köy halkının bir araya geldiği, ortak emeğin ve dayanışmanın ön plana çıktığı bir süreçtir. Zeytinin ne zaman toplanacağı, ağacın nasıl budanacağı ve ürünün hangi yöntemlerle işleneceği gibi bilgiler çoğunlukla deneyim yoluyla öğrenilir. Ancak kırsal nüfusun azalması, üretim şartlarının değişmesi ve genç kuşakların bu uygulamalardan uzaklaşması, geleneksel bilgilerin zamanla unutulması riskini artırıyor" ifadelerini kullandı.

"Zeytinyağı üretimi de kültürel mirasın bir parçası"

Zeytinyağı üretiminde kullanılan geleneksel yöntemlerin de korunması gerektiğine dikkat çeken Gülsün Duran, taş değirmenlerde zeytinlerin ezilmesi, zeytin hamurunun hazırlanması, presleme ve yağın ayrıştırılması gibi uygulamaların geçmişin üretim bilgisini günümüze taşıdığını ifade etti.

Duran, "Geleneksel zeytinyağı üretimi, yalnızca zeytinden yağ elde edilmesi anlamına gelmiyor. Bu süreç, ustalık, deneyim ve yöresel bilgi gerektiren çok yönlü bir kültürel birikimi temsil ediyor. Günümüzde modern üretim teknolojileri yaygın biçimde kullanılıyor. Ancak geleneksel taş baskı yöntemleri ve yörelere özgü işleme tekniklerinin unutulmaması gerekiyor. Çünkü bu yöntemler, Anadolu'nun gastronomi tarihinin ve yerel üretim kimliğinin önemli bir bölümünü oluşturuyor" dedi.

"Geleneksel bilgiler kayıt altına alınmalı"

Zeytin kültürünün gelecek kuşaklara aktarılabilmesi için geleneksel üretim yöntemlerinin belgelenmesi gerektiğini belirten Duran, bu alanda üreticilerin, yerel yönetimlerin, üniversitelerin ve ilgili kurumların iş birliğinin önem taşıdığını söyledi.

Özellikle geleneksel yöntemleri bilen üreticilerin ve ustaların deneyimlerinin kayıt altına alınması gerektiğini vurgulayan Duran, "Zeytin yetiştiriciliğinde kullanılan geleneksel bilgiler, bu kültürü yaşatan insanların hafızasında bulunuyor. Bu bilgilerin belgelenmemesi ve genç kuşaklara aktarılmaması durumunda önemli bir kültürel birikimi kaybetme riskiyle karşı karşıya kalabiliriz. Geleneksel hasat uygulamalarının tanıtılması, yerel üretim yöntemlerinin kayıt altına alınması ve gençlerin bu süreçlere katılımının sağlanması, kültürel mirasın korunması açısından büyük önem taşıyor" diye konuştu.

"Zeytin ağacını korumak, Anadolu'nun kültürel hafızasını korumaktır"

Zeytin kültürünün korunmasının yalnızca tarımsal üretimin devamlılığıyla sınırlı olmadığını ifade eden Gülsün Duran, geleneksel bilgilerin, toplumsal değerlerin ve yerel yaşam biçimlerinin de geleceğe taşınması gerektiğini belirtti.

Duran, sözlerini şöyle tamamladı:

"Zeytin, Anadolu'da binlerce yıldır yaşamın, emeğin, bereketin ve dayanışmanın simgelerinden biri olmuştur. Bu nedenle zeytin kültürünü korumak, yalnızca ağaçları ve üretimi korumak anlamına gelmiyor. Aynı zamanda bu topraklarda nesiller boyunca oluşan gelenekleri, ustalıkları ve üretim bilgisini geleceğe taşımak anlamına geliyor. Zeytin ağacını korumak, Anadolu'nun kültürel hafızasını korumaktır. Bu mirasın kaybolmadan yaşatılması için geleneksel bilgi ve uygulamaların korunmasına yönelik çalışmaların güçlendirilmesi gerekiyor."